हिंदू धर्मशास्त्र र वैदिक ज्योतिषअनुसार प्रत्येक करिब तीन वर्षमा पर्ने अतिरिक्त चन्द्र महिनालाई ‘अधिकमास’, ‘मलमास’ वा ‘पुरुषोत्तम महिना’ भनिन्छ। सामान्य भाषामा भन्ने हो भने यो समय चन्द्र पात्रो र सूर्य पात्रोबीचको अन्तर मिलाउन थपिएको विशेष महिना हो। सूर्य वर्ष करिब ३६५ दिनको हुन्छ भने चन्द्र वर्ष लगभग ३५४ दिनको मात्र हुन्छ। यसरी हरेक वर्ष करिब ११ दिनको अन्तर पर्छ। यही अन्तर तीन वर्षमा करिब एक महिनासम्म पुग्ने भएकाले समय सन्तुलनका लागि एक अतिरिक्त महिना थपिने परम्परा रहिआएको छ।
तर हिन्दू दर्शनले यसलाई केवल खगोलीय गणनाको विषय मात्र मानेको छैन। सनातन परम्पराले यसलाई आध्यात्मिक शुद्धि, आत्मअनुशासन र भगवान विष्णुप्रतिको समर्पणको विशेष अवसरका रूपमा स्वीकार गरेको छ। त्यसैले यस महिनालाई ‘पुरुषोत्तम’ अर्थात भगवान विष्णुको स्वरूपसँग जोडिएको सर्वोच्च महिना मानिन्छ।
किन भनियो ‘मलमास’बाट ‘पुरुषोत्तम’ ?
पुराणहरूका अनुसार प्रारम्भमा यो अतिरिक्त महिनालाई शुभ मानिँदैनथ्यो। कुनै संक्रान्ति नपर्ने भएकाले यसलाई ‘मलमास’ अर्थात निष्क्रिय महिना भनिन्थ्यो। कथाअनुसार सबै महिनाले सम्मान पाए पनि यो महिना उपेक्षित भयो। अपमानित भएर यो महिना भगवान विष्णुको शरणमा पुग्यो। त्यसपछि विष्णुले यसलाई आफ्नो नाम ‘पुरुषोत्तम’ प्रदान गर्दै सबै महिनामध्ये विशेष र पुण्यदायी घोषणा गर्नुभयो।
त्यसयता यो महिना केवल समय मिलाउने खगोलीय उपाय मात्र नभई धार्मिक तपस्या र मोक्ष प्राप्तिको अवसरका रूपमा स्थापित भयो। वैष्णव सम्प्रदायमा त यसको महिमा झनै उच्च मानिन्छ।
भगवान विष्णुको आराधनाको विशेष समय
पुरुषोत्तम महिनाभर भगवान विष्णु, श्रीकृष्ण तथा नारायणको पूजा, जप, ध्यान र भजन गर्न अत्यन्त शुभ मानिन्छ। विशेषगरी:
श्रीमद्भागवत पाठ
विष्णु सहस्रनाम पाठ
गीता पाठ
तुलसी पूजा
एकादशी व्रत
दान-पुण्य
दीपदान
ब्राह्मण भोजन
तीर्थ स्नान
जस्ता कार्यहरू अत्यन्त पुण्यदायी मानिन्छन्। धार्मिक मान्यताअनुसार यस महिनामा गरिने सानो पुण्य कर्मले पनि कैयौं गुणा फल दिने विश्वास छ।
किन निषेध गरिन्छ विवाह र मांगलिक कार्य ?
अधिकमासमा कुनै नयाँ सूर्य संक्रान्ति नपर्ने भएकाले यसलाई सांसारिक शुभारम्भका लागि उपयुक्त समय मानिँदैन। त्यसैले:
विवाह
गृह प्रवेश
व्रतबन्ध
नयाँ व्यापार सुरु
मूर्ति प्राणप्रतिष्ठा
जस्ता मांगलिक कार्यहरू गर्न निषेध गरिएको छ। तर, यसको अर्थ यो महिना अशुभ हो भन्ने होइन। सनातन दर्शनले यसलाई भौतिक सुखभन्दा आध्यात्मिक उन्नतिको काल मानेको छ। अर्थात यो महिना बाह्य उत्सवभन्दा भित्री शुद्धिकरणका लागि समर्पित समय हो।
आत्मसंयम र साधनाको महिना
पुरुषोत्तम महिना केवल धार्मिक कर्मकाण्डको विषय होइन। यसले मानिसलाई लोभ, क्रोध, मोह र अहंकारबाट टाढा रहन प्रेरित गर्छ। सात्विक भोजन, संयमित जीवन, सत्य बोल्ने बानी, सेवा र दानमार्फत आत्मिक उन्नति गर्ने अवसरका रूपमा यसलाई लिइन्छ।
आजको व्यस्त र तनावपूर्ण जीवनमा यो महिना मानिसलाई केही समय आत्मचिन्तन गर्न, मन शुद्ध गर्न र ईश्वरसँग जोडिन प्रेरित गर्ने आध्यात्मिक अभियान जस्तै बनेको छ।
नेपालका मठ-मन्दिरमा विशेष धार्मिक चहलपहल
नेपालभर विशेषगरी:
पशुपतिनाथ मन्दिर
बुढानीलकण्ठ मन्दिर
मच्छेनारायण मन्दिर
चाँगुनारायण मन्दिर
लगायतका विष्णु तथा नारायण मन्दिरहरूमा भक्तजनको भीड बढ्ने गर्दछ। काठमाडौंको चन्द्रागिरि–मच्छेगाउँस्थित मत्स्यनारायण क्षेत्रमा पनि यस अवधिमा विशेष पूजाआजा, कथा वाचन तथा धार्मिक कार्यक्रम सञ्चालन हुने परम्परा छ।
आधुनिक समाजमा पुरुषोत्तम महिनाको सन्देश
भौतिक प्रतिस्पर्धा, तनाव, असन्तोष र सामाजिक विखण्डन बढिरहेको वर्तमान समयमा पुरुषोत्तम महिनाले मानिसलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—
“मानिस केवल धन, शक्ति र भोगका लागि जन्मिएको होइन, आत्मिक शान्ति र नैतिक चेतनाको विकास पनि जीवनको महत्वपूर्ण पक्ष हो।”
त्यसैले पुरुषोत्तम महिना केवल धार्मिक पात्रोको अतिरिक्त महिना मात्र होइन, आत्मा शुद्ध गर्ने, जीवनलाई पुनः सन्तुलनमा ल्याउने र ईश्वरप्रति समर्पणको अनुपम अवसर हो।
